Iedereen vraagt als ik vertel dat ik naar Chili ga voor een grote fietstocht (van Arica in het noorden naar Puerto Williams of Kaap Hoorn in het zuiden) "Waarom Chili?" Dat is een lang verhaal. Hier enige antwoorden en een groeiende hoeveelheid informatie en links.
Veel mensen die ik ken hebben nooit meegekregen dat er in 1973 twee heel belangrijke dingen gebeurden. Het eerste was de terugtrekking van de VS uit Vietnam op 30 april. Het andere was de staatsgreep ("coup") op 11 september door generaal Augusto Pinochet. Uiteraard met volle steun van het State Department van de VS en van de CIA.
Van 1970 tot 1973 was de socialist Salvador Allende Gossens president van Chili. De Unidad Popular (Volkseenheid) bestaande uit diverse progressieve partijen had de parlementsverkiezingen gewonnen. Met een minderheid weliswaar, maar dankzij de steun van de DC (DemoCristiana, 'CDA') kon de UP aan de macht komen en kon Allende president worden.
Zijn nationalisatieprogramma sloeg bij de economisch machtigen (grootgrondbezitters en industriëlen) niet erg aan. Wel bij de arme bevolking. Die kon naar school, kreeg gratis schoolmelk.
Allende was ook de enige president die zich (met matig resultaat overigens) heeft ingezet voor landteruggave aan de inheemse bewoners van m.n. het Zuiden van het land. Überhaupt nationaliseerde Allende de nodige kernindustrieën; zonder vergoeding - die betaalde Pinochet later wel als "herstelbetaling" aan de industriebaronnen.
Zodra Allende aan de macht kwam werd de regering Nixon in de VS al knap nerveus en startte een boycot. Voor de hogere middenklasse braken zware tijden aan voor de arbeiders en boeren daarentegen kwam er een tijd dat het hen fors beter zou gaan. De produktiemiddelen werden gesocialiseerd en landhervormingen gaven grote delen land weer terug aan wie het bewerkten. Logisch dat er weerstand kwam van de hogere klassen. Voeg daarbij de Amerikaanse boycot en je weet zeker dat de middenklasse het benauwd krijgt en de straat op gaat.
Vanaf de bloedige coup op 11 september 1973 was het gedaan met Chili's weg naar het socialisme. Ervoor in de plaats kwam een schoolvoorbeeld van het neoliberalisme waar zelf Margaret Thatcher jaloers op kon zijn. Dat systeem werd met grof geweld opgelegd en vele tegenstanders - politiek of economisch, arbeiders, indianen of politici - werden bruut vermoord en/of gemarteld. De huidige presidentskandidaat voor de Concertación, Michelle Bachelet, is ook gemarteld tijdens de dictatuur; haar vader heeft het niet overleefd.
In 1990 heeft Pinochet zijn nederlaag in het door hem zelf uitgeroepen referendum toegegeven en is er een overgang ingezet. Hij had echter wel met zijn collega's in de dictatuur gezorgd dat zijn kostbare erfenis niet zomaar om zeep kon woren geholpen. Er kwam een duaal stelsel waarbij de zitttende klasse tweemaal zoveel zetels krijgt als de oppositie. Aangezien de conservatieven de zittende macht vormden, was het makkelijk echte hervormingen tegen te houden.
De eerste presidenten hebben – deels door zijn in de grondwet verankerde macht – geen echte pogingen ondernomen om deze hinderlijke erfenis af te schaffen. Voor een deel kwam het ook wel goed uit: er is veel en snel geliberaliseerd, zodat Chili voor een fors deel weer in Spaanse handen is. Misschien moest Pinochet eerst
onttroond worden tot het wrak dat hij nu is, misschien moest eerst zichtbaar worden wat een achterbakse profiteur hij echt was, voordat iemand echt veranderingen kon (willen) aanbrengen.
Ondanks de zogenaamde economische modernisering is de welvaart in Chili nog zeer ongelijk verdeeld. "Het gemiddelde inkomen is nog niet de helft van dat van het armste EU-land, Portugal. Er is geen land bovendien waar de verdeling van het inkomen zo scheef is als in Chili, slechts een derde van de arbeiders heeft een menswaardige baan. 85 procent van de bevolking heeft onvoldoende inkomen om in de eerste levensbehoeften te kunnen voorzien". (Cademartori bij Gelauff, http://www.noticias.nl/achtergrond_artikel.php?id=919)
Nu zijn er in januari weer verkiezingen geweest waarbij – weer – de Concertación heeft gewonnen. Nu niet met een oude conservatieve man aan de leiding maar een gescheiden, ongelovige vrouw met frisse ideeën op sociaal vlak. Michelle Bachelet zegt meer onderwijs en meer werk te willen creëren. De ernstige ongelijkheid in het land moet verminderen en de veiligheid moet omhoog.
Aan de vruchten kent men de boom, maar misschien moet deze boom nog even groeien voor ie op krachten is. Want nog steeds zijn bijboorbeeld vrouwenrechten slecht geregeld en is abortus 100% verboden. Het economisch beleid zal ook wel neo-liberaal blijven. Chili was een van de eerste landen dat het ALCA tekende. Na de eerste 100 dagen (waarna een Chileense president verantwoording moet afleggen in het parlement) was er nog niet veel veranderd.
Maar toch: verandering is onderweg, al is het vaak meer ondanks dan dankzij de regering.
Hopelijk kan het land na Bachelet zonder Concertación toe en kunnen de partijen op eigen krachten meerderheden sluiten. Waarbij ik uiteraard hoop dat het land verder naar links opschuift. De samenleving bruist van de activiteiten in elk geval.